(Lahatsoratra navoakan'ny gazety FEON'NY MERINA : Laharana faha-153,
26 Aprily 1997)
(Lahatsoratra navoakan'ny gazety FEON'NY MERINA : Laharana faha-153,
26 Aprily 1997)
Valan-dresaka nataony tao amin'ny tranompokonolona Isotry "(...) ho tohizinay ny fiaraha-miasa
amin'i Frantsa, kanefa amin'ny dingana ambony kokoa. Tsy ho fifandraisana eo amin'ny "tompo sy
mpanompo (andevo)" intsony, fa ho fiaraha-miasan'ny mpirahalahy (...). Ny fikatsahana ny
fahaleovantena, tsy azo adika ho mpankahala frantsay (...) "
Voarakitra ao amin'ny NY MARINA MOMBA NY M.D.R.M, tak.59 : "(...) fantatrareo angamba,
fa ny fihetsehan'ireo HOVA any afovoan-tany dia miezaka mitarika ny vahoaka malagasy mba
hikomy amin'ny fanjakana frantsay eto Madagasikara. Saingy, ny be sy ny maro, indrindra ny
tantsiraka (côtiers) dia hanohitra ny HOVA izay ankahalainy. Koa noho izany dia hirotsaka izahay
colons mba hanampy ny COTIERS, mba hamporisika azy ireto hankahala bebe kokoa
handringana ny HOVA izay race maudite (...);
Nivoaka tao amin'ny Les Informations de Madagascar ny faha-26 Aprily 1946, tak.2:
(...) Oran'ny fanapahan-kevitra izao: na isika hanome fahafaham-po ny hetaheta ara-drarin'ireo
vahoaka ireo, na dia hanatrika ny fisintahany amintsika. Tsy eken'izy ireo intsony ny hitondrantsika
azy toy ny zaza, na dia amim-pahatsorana aza izany nefa ao anatin'ny fitondrana jadona.
Fanirian'izy ireo ny hitovy lenta amintsika sy hampiharana aminy ao anatin'ny fifandraisana ny
fenitra repoblikana, dia ny fitoviana (...).
Ny herisetran'ny fanjanahantany, ny fananiham-bohitra, ny fangejan'ny hafa amin'ny firenen-kafa. Ny fitanana ny fiandrianam-pirenena amin'ny alalan'ny hery. Tapitra hatreo ny fetran'ny fanjanahantany. Ny firenena - ny antsika - dia tsy afaka hitana ny maha-izy azy any amin'ireo tany am-pitan-dranomasina ireny raha tsy mifanaraka an-kalalahan'ireo mponina any an-toerana. Tsy fahatsapana mifanaraka amin'ny tantara amin'ny vanim-potoana ankehitriny fotsiny izany, fa araka ny Dinan'i San Francisco, izay nandraisantsika anjara feno tsy nisy fepetra, izay lalana iraisam-pirenena notoavintsika, sy tsy maintsy hajaintsika amin-kitsi-po.Anjaran'ny Antenimiera mpamolavola, araka ny finiavan'ireo solontena nantsoina ho ao anatiny, no mamaritra: amin'ny endrika inona, araka ny fepetra manao ahoana no hitohizan'ny fiaraha-miasan'i Frantsa amin'ireo tany am-pitan-dranomasina. (...) Heveriko, fa raha Lalampanorenana mivoatra marina ny antsika, dia ho afaka hifampiraharaha amin'ny vahoakan'ireny tany ireny izy.
Ampahan-dahatsoratra nivoaka tao amin'ny gazety La Nation Malgache, ary nosoratan'i
Lys Norine:
"(....) tsy manana ny fahaleovantenany noho ny antony tsy marina, bokan'ny hetra sy hitsahina hatrany an-tampon-dohany, adika amin'ny teny tokana hoe ANDEVO amin'izao taon-jato faha-20 izao, dia manan-jo hitsipaka izao fototr'izao fahavoazany izao ny vahoakan'i Madagasikara. Hatramin'izao anefa, mbola tsy nampihariny izany, satria, naleony nanapa-kevitra hijanona ao anivon'ny Firaisambe frantsay, kanefa izao no tetika farany sy fara-tampony amin'ny fandrindram-pihavanana amin'ny fitondram-panjakana frantsay. Tsy ekena intsony ny fandefarana hafa (...)
Raha sanatria, ka ho tsipahina io volavolan-dalana io, dia efa fanaovana tsinontsinona sy finiavana tsy hiraharaha ny fahamarinana izany. Noho izany tompon'andraikitra amin'ny fihavanan'i Madagasikara sy Frantsa izy. Ary manasa tanana amin'izay ho vokany ny vahaoan'i Madagasikara. Araka ny zony sy ny ara-drariny, dia tapaka fa izao no fotoana tsy maintsy hakana ny fahaleovantena ary ho voadingana avokoa ny sakantsana rehetra (...).
Maika dia maika mihitsy ankehitriny ny hetsika hatao manoloana ny fitaran'ny M.D.R.M. sy
fanombohana ny ady atao amin'ity fikambanan'ny Hova ity, na dia ho amin'ny famaritanana azy
eo amin'ny sisin-tany sy ny foko ihany aza, izay tsy iza fa Imerina, ary avy amin'izay koa
dia endahina aminy ny maha-sehaka an'i Madagasikara azy, izay efa nohezahiny natao
hatramin'izao rahateo.
"araka ny taratasy lah.367 CF:AP tamin'ny faha-26 lasa iny, dia nangatahinao ny famerenan-jo
an-dRainandriamampandry, governoran'i Toamasina taloha, ministry ny Lalana sy ny Atitanin'ny
Mpanjakavavy RANAVALONA faha-III, ary voaheloka ho faty sy notifirina ny faha-15 Oktobra 1896,
noho ny firaisany tsikombakomba tamin'ny mpikomy sy ny fankahalany ny fanjanahantany
frantsay, dia : voninahitra ho ahy ny mampahafantatra anao fa nitana ny saina aman'eritreritro
ary nofakafakaiko lalina tokoa io tolo-kevitra nataonao io. Rehefa tena nodinihina anefa, dia tsapako
fa ny famerenan-jo ity ministry ny Fanjakan'i Madagasikara ity, araka ireo antonantony
isan-karazany sy mifandraika koa amin'izao vanim-potoana izao, dia saro-tanterahina sy
ampiharina ary tsy misy lanjany loatra.
Ny fandraisana izany fanapahan-kevitra izany, dia midika ho fahatapaha-tohin'ny politika nampiharin'i Gallieni sy ny fanjanahantany frantsay ary fanamarinana koa ny Fanjakana Hova (MERINA) teto amin'ny Nosy. Vinavinaiko koa amin'ny lafiny hafa, fa ny fanaovana izany, dia tsy ho raisin'ireo mpisintaka (T.F.: mpitaky fahaleovantena) ho fahatsoram-po, araka ny tolo-kevitrao, fa hadikan'izy ireo ho mariky ny fahalementsika. Heveriko araka izany, fa tsy ilaina akory ny mamoha ity raharaha ity.
"(...) Hanan-danja manokana amin'ny fanamafisana ny fanjakantsika any Madagasikara ny
volana rehetra ho avy, ka heveriko ho tsy tokony hionona amin'ny fotsiny eo anatrehan'ny zava-misy
ireo tompon'andraiki-paritra, indrindra manoloana ny hevitra rehetra mitsiry ankehitriny. Ny
fanavaozan-drafitra natomboka dia natao indrindra mba hamatorana amintsika ireo foko hafa
hialany amin'ny famatorana araka izay azo atao amin'ny Hova.
Sous la direction du secrétaire général du gouvernement colonial, M. Boudri, voici les membres
fondateurs du PADESM (Parti des Deshérites Malgaches):
Nanangona sy nitondra dika malalaka : ILAITANGENA
Sehatr'Imerina
Ny eritreritrao...